Một buổi trưa nắng gắt, tôi chạy xe về hẻm 482 Lê Quang Định, thấy ông nằm như thiu ngủ trên một đống cát nhà ai đang xây, bóng cây không che hết khuân mặt teo tóp đọng nắng của ông
Nhưng với một thế cục đa dạng và một thiên tài thơ đa diện và đa chất như ông, thì không phải mọi kết luận đều đã hợp nhất và bình ổn. Có thể nói ông là đấng toàn năng, là hoàng đế trong thế giới của riêng ông.
Mà sống như Bùi Giáng thật vui mà thật khó vậy. Ta hãy đáp lại ông bằng tiếng nói của chính ông: “Vui thôi mà, thưa đứng tuổi Thi Sĩ”. Thực và mộng, tỉnh và mê không có ranh giới rõ ràng mà thực hòa trong mộng, tỉnh hòa trong mê và trái lại. TS Hồ Thế Hà Thế giới vô tiền khoáng hậu Đọc Bùi Giáng như thể là đi lạc vào một thế giới hỗn độn, chợp chờn.
Xuất thân Bùi Giáng là nhà giáo, ông viết những lời trân trọng về các nghiêm đường cũ của mình. Và khai phá một cách mạnh mẽ, cuồng nhiệt nhất. Ông vào trường ốc, thi rớt, phải thi lại để có tấm bằng. ; Mà còn làm quen với những tâm hồn xứ lạ của Martin Heidegger, Saint-Exupéry, Gérard de Nerval, André Gide, Albert Camus.
Trích tham luận Bản mệnh thơ Bùi Giáng của PGS. Bao vấn đề suy tư triết học, tư tưởng văn học gai góc, rắc rối, ông bộc lộ tuy rườm rà mà đọc vẫn thấy vui, nhiều khi ta chưa hiểu hết ý mà không thấy mệt óc. Ông vừa lạc lõng giữa đô thành lại vừa muốn là một tế bào - tuy là tế bào dị thể - của nó. Bùi Giáng như một cái cây bị bứng khỏi phù sa Thu Bồn, vất giữa đất Sài Gòn, tưởng thung thổ lạ lẫm mà vẫn hút được dưỡng chất phồn hoa để tồn tại.
Chắc ông sẽ lò mò đến đấy, leo lên cầu thang, đứng ngoài cửa ngó vào, nghe lấy đôi câu, rồi hấp háy đôi mắt dưới cặp kính dày cộp mà lẩm nhẩm: “Các cháu cứ ở đó mà tọa đàm đi, ông già Bùi rong chơi tiếp đây!”. Khi viết sách giáo khoa, ông viết mạch lạc, khúc chiết. Một đối cực khác được phối hợp trong tác phẩm và con người Bùi Giáng là sách vở, nhà trường nghiêm chỉnh với thế cục nắng gió, bụi bặm, xô bồ.
Theo lời kể của người nhà, bệnh án Bùi Giáng có ghi ông mắc bệnh “tâm thần phân liệt dạng sáng tạo chữ”. Việc ông giỏi chữ Hán, tiếng Pháp thì không khó hiểu. Ông là bậc kế tục thượng thừa những trò chơi chữ, giễu nhại.
Có lẽ ông không phải là “phu chữ”, như cách nói của Lê Đạt, mà là “người nghịch chữ”. Trên những con đường quanh chợ Trương Minh Giảng. Sau 34 năm ông mới trở lại quê nhà, nhưng thật ra ông đã có bao chuyến về tiềm thức, đúng hơn, chân ông đi xa mà tâm ông còn ở lại: Hỏi rằng: đứa ở quê đâu?/ Thưa rằng: tôi ở rất lâu quê nhà. Nhưng dù là truyền thống hay cải cách, Bùi Giáng vẫn hướng về những giá trị vĩnh cửu.
Ông yêu Thúy Vân trong vẻ đẹp cổ điển nhưng cũng ngợi ca Thúy Kiều trên nền nhạc hiện sinh. Người trí giả phải chịu lép vế trước người hiền giả trong ông.
Ông chơi với cái cổ điển nhất cũng hết mình như không với cái tân kỳ nhất. Bùi Giáng tung ngọc vào bùn, chẳng cần quan tâm thị phi, khinh trọng. Với ông, cái tĩnh tại uy nghi trường tồn như núi Ngự muôn thuở bên bờ sông Hương là đẹp, đồng thời cái biến dịch muôn sắc huy hoàng cũng là đẹp, miễn nó được vĩnh cửu hóa bằng nghệ thuật.
Bùi Giáng phơi mình giữa nắng gió thế cục, rong chơi vô tận giữa đám đông mà vẫn là bí hiểm trước mắt dương thế, thách thức mọi phán đoán, lý giải. Trước cổng trường Đại học Vạn Hạnh.
Thơ ông không nhạt nhẽo với “những chiều hôm phố thị”, “những đèn khuya phố thị”. Có lúc ông tự trách mình: giờ tôi đã quên xưa/ Sài Gòn cám dỗ tôi chưa chịu về.
Ít thấy trong văn Bùi Giáng vẻ nghiêm nghị, cau có của người tin rằng mình đang nói những điều quan yếu hay đang phát ngôn cho chân lý. Nếu làm một thống kê từ vị trong thơ Bùi Giáng, sẽ thấy bảng pha màu ngôn ngữ của ông đa dạng sao: những từ ngữ cổ kính, nghiêm trang đan kết với những từ ngữ tân thời, nghịch ngợm. Giữa lúc tôi còn lừng chừng, thì Bùi Giáng, mắt vẫn nhắm nghiền, nhưng linh cảm có người bên cạnh, đưa bàn tay lên xua qua xua lại, ngầm bảo rằng: hãy đi chơi chỗ khác đi, đừng phiền hà ông, hãy để ông yên với cơn mê của ông, thế giới của ông.
Thi Sĩ Bùi Giáng - Ảnh: Đào Trung Phụng Bùi Giáng vào tọa đàm khoa học Người và thơ Bùi Giáng là sự phối hợp giữa đất đai nguyên sơ, hoang dại và nhịp đời phố thị. Thiên la địa võng của ngôn từ tuôn ra từng trận từng cơn, điệp trùng điệp điệp.
Rồi đây Trung Niên Thi Sĩ không chỉ thân thiết với Nguyễn Du, Cao Bá Quát, Chu Mạnh Trinh, Tản Đà.
Có những trang thơ, trang văn Bùi Giáng viết như lên đồng, như viết tự động, viết trong giấc thụy du.
Các trích dẫn chương cú hư hư thực thực. Câu thơ “Ngữ ngôn cuồng dại chợp chờn” của chính Bùi Giáng trong Ngày tháng chu du có thể dùng để biểu lộ thế giới Bùi Giáng - đó là thế giới của người thật dắt tay người ảo. Ông có thể nhập thân vào thi giới của mình, một thi giới mang ít nhiều ảnh tượng của hiện thực nhưng lại do chính ông tái hiện và chế biến.
Trích tham luận Bùi Giáng “chơi ” của nhà văn Nhật Chiêu. Thử tưởng tượng một hôm nào đó Bùi Giáng tinh nhanh nghe nói có tọa đàm về ông ở trường đại học.
Vài tờ giấy viết dở vương bên cạnh. Nhưng chỉ mười năm ở Sài Gòn, không qua trường lớp nào, mà ông thông tiếng Anh, có thể đọc Shakespeare trong nguyên tác, và thông hiểu tiếng Đức một cách xác thực, sâu sắc, khi đọc, dịch, trích dẫn Friedrich Hölderlin, Martin Heidegger, như sự công nhận qua kiểm chứng trong thực tế của nhà nghiên cứu Bùi Văn Nam Sơn, thì quả là một năng lực tiếng nói thâm hậu.
Các nhân danh địa danh nửa có nửa bịa. Ai ở Sài Gòn những năm 70, 80, 90 thế kỷ trước mà không một lần gặp luống tuổi Thi Sĩ. Khi sáng tác, viết khảo luận và dịch thuật, ông để dòng ý thức của mình lôi ngòi bút đi triền miên bất tận.
Trong sân chùa Già Lam. Sau 15 năm, chúng ta thêm một lần đón nhận Bùi Giáng, đón ông về lại với không gian văn hóa này, thậm chí có thể nói một cách nào đó là chuộc lỗi với ông, bởi có lần ta đã hờ hững, nếu không nói là xua đuổi ông.
Trong thế giới sáng tạo của Bùi Giáng, gắn liền với phối hợp Quê - Phố là phối hợp giữa thượng cổ và hiện đại, Đông phương và Tây phương. Để dùng cách nói thời thượng hiện giờ, ông nhà quê Bùi Giáng là người “mở cửa”, “hội nhập” sớm hơn ai hết.
Thế giới đó, dẫu sao đi nữa, là không tiền khoáng hậu. Sách vở giúp Bùi Giáng trở nên trí giả; cuộc thế và số biến ông thành hiền giả. Điên là thoát khỏi thế giới thực tiễn để đi vào một thế giới huyễn ảo của tâm hồn.
Chúng ta nói nhiều, viết nhiều về Bùi Giáng, nhưng Có lẽ vẫn là người xa lạ đối với ông. Tôi có bốn năm là hàng xóm của ông ở xóm Gà. Điều kỳ diệu là Bùi Giáng du lãm sơn thủy mà vẫn như trụ chân một chỗ. Thành thử, sự vẫy gọi từ thế giới thi ca của Bùi Giáng vẫn là khả tính cho những ai quan tâm và muốn đi tìm bản thể thế cuộc và bản mệnh nghệ thuật của Thi Sĩ tuấn kiệt khác biệt này, đúng như nhà văn Sơn Nam đã tâm tình: “Viết đôi lời về Bùi Giáng không bằng đọc về Bùi Giáng.
Về mặt tâm lý sáng tạo và chức năng thể hiện của văn bản, tác phẩm Bùi Giáng là sự pha trộn, nhập nhòa giữa thực và mộng, giữa tỉnh và mê.
Lao động nghệ thuật của Bùi Giáng là sự tương tác giữa nghĩ, viết và chơi. Ông thuộc vào loại hào kiệt không định nghĩa được, là một bí mật toàn diện trong cái vùn vụt, cái bất tuyệt thao thao, cái nửa không nửa có, nửa hư nửa thực”.
Dẫu có như thế, chúng ta cũng đừng phật ý. Những nghịch lý thuần khiết tạo nghệ thuật của Bùi Giáng đã làm thành tổng hòa của sự tụ hợp chứ không phải là sự phân hóa thi pháp thơ.
Ngay trong khi nghĩ, ông đã tinh nghịch những từ ngữ và khi viết ra thì thực thụ là ông bày trò chơi trên trang giấy. Tôi dừng xe lại, chưa biết làm gì: nhặt giúp ông những tờ bản thảo sắp bay đi hay đánh thức gọi ông vô nhà.
Tất cả những nghịch lý trên chính là tiềm thức hiện sinh của Bùi Giáng trên từng chặng hành trình sống và hành trình thơ.
Ông cũng sớm nhập vào cuộc sống thành phố, bắt đầu từ Hội An, Huế, rồi Sài Gòn: Anh đi về đô hội/ Ngó phố thị mơ mòng. Người và văn ông không để cho những chuẩn mực câu thúc, ý văn ông tràn ra ngoài những ranh giới của lý trí. Từ khi được/ bị xem là điên, Bùi Giáng khoan thai đi tiếp con đường của mình, không phải chiều lụy gia đình, từng lớp; không ai và không điều gì có thể níu kéo, làm phiền ông nữa.
Nhưng ông cũng sẵn sàng bỏ trường mà đi khi thất vọng về nó. Những đối thoại mường tượng (với Nguyễn Du, Nietzsche, Trang Tử, Simone Weil, với các “mẫu thân”, với chính mình, với cả châu chấu, chuồn chuồn) thì quá ư tiếu ngạo, trộn lẫn mọi thứ có thể và không thể.
Giữa các ngõ hẻm vòng vo của xóm Gà Gia Định. HUỲNH NHƯ PHƯƠNG tài năng không định nghĩa được Bùi Giáng Thi Sĩ là hiện tượng lạ của nền thơ Việt Nam hậu bán thế kỷ 20 bởi sự tích hợp nghệ thuật kỳ bí song hành với cuộc đời kỳ dị, được công chúng yêu thơ ái mộ, ca ngợi và thêu dệt như những giai thoại, đến một ngưỡng nào đó, được xem như huyền thoại.
Từ một làng quê xứ Quảng, tạm biệt bầy dê từng được ông choàng hoa và đặt tên, Bùi Giáng và những trang tự điển của ông mở lối lên thành phố và đi ra nhân loại. Thơ Bùi Giáng hóa kiếp và cho đầu thai để tái sinh cả những cánh bướm, cánh chuồn chuồn, con kiến, con vi trùng, côn trùng cùng hoa hoang cỏ dại qua tiếng nói đương đại.
Có thể nói Bùi Giáng là thứ quả mà cây văn chương chỉ kết được một lần. Nghiên cứu về thơ Bùi Giáng, ngày càng có nhiều công trình công phu và thành quả ra mắt độc giả.
Đó cũng là kết hợp giữa quy cách và phá cách. Qua cái bề ngoài phi logic, văn bản của ông thách đố người đọc đi tìm sự mạch lạc nội tại của nó.
Đọc Bùi Giáng không bằng giao thiệp với Bùi Giáng. Ông trộn nhã và tục trong nói lái, pha điên và tỉnh trong triết lý, lẫn giả và chân trong trò chơi văn bản, chen hay và dở những câu thơ. Nhưng cũng thành thử mà trong cái bông đùa, cà rỡn có sự thăng hoa của chua xót miên trường; trong cái hồn nhiên có sự uyên uẩn, nhức nhối của trí não; trong điên loạn, cuồng say có sự mộng mơ và mê đắm của cõi tình.
Giao dịch với Bùi Giáng không bằng sống như Bùi Giáng. Của văn hóa dân gian, của Hồ Xuân Hương, Tú Xương, Tú Quỳ.
Tư tưởng ông đi theo đường dây riêng biệt của nó, từ Nerval đến Shakespeare, từ Shakespeare đến Nguyễn Du, từ Nguyễn Du đến Gide, rồi lại từ Gide đến Saint-Exupéry. Tuổi thơ ông sang trọng một vùng tự nhiên khoáng đạt ruộng đồng, non sông, cỏ cây dọc sông Thu Bồn, dưới chân núi Cà Tang.
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét